لغوی، به نوعی دروننگری82 و مبادله نقطه نظراتی اطلاق میگردد که ما بین دو فرد در رابطه با یک موضوع مشترک صورت میپذیرد. بعلاوه مصاحبه شکل خاصی از گفتگو83 است که در تبادل شفاهی احساسات، مشاهدات، ایدهها و عقاید صورت میپذیرد (Kvale, 1996: 19). معمولاً مصاحبه، به مکالمهای هدفمند با هدف جمعآوری اطلاعات گفته میشود. گاه گفته شده است که فقط عدهیی خاص توانایی ذاتی این را دارند، که مصاحبهگر خوبی باشند و از این دیدگاه، مصاحبه، هنر است نه یک علم یا مهارت. گاه نیز مصاحبه همچون یک بازی توصیف شده است. تعاریف دیگر نیز مصاحبه را همچون یک کنش و واکنش رودررو در نظر گرفتهاند که وجه تمایز آن با سایر تعاملها بستگی به قوهی تخیل انسان دارد (سفیری، 1388: 94).
به نظر كامينگز و وورلي (2002)، مصاحبه متداول‌ترين روش جمعآوري اطلاعات در توسعه سازماني‌ مي‌باشد. در مصاحبه‌هاي نيمه ساختار يافته يا بدون ساختار، مصاحبه كننده سؤالات مستقيمي را از مصاحبه شونده مي‌پرسد و براي روشن شدن بيشتر مفاهيم، سؤالات بعدي را مطرح مي‌نمايد. اين انعطاف در جمع آوري نقطه نظرات مختلف و احساسات افراد در مورد سازمان و كشف مسائل جديد (كه هدف ما نيز در اين تحقيق اكتشافي همين است) بسيار با ارزش مي‌باشد. علاوه بر اين، آرمناكيس و همكاران (1993) نيز به مصاحبه به عنوان يكي از روش‌هاي سنجش آمادگي سازمان براي تغيير اشاره كرده‌اند. برورتون و ميلوارد (1385) هم مزاياي مصاحبه را داده‌هاي غني، انعطاف پذيري، قابليت دسترسي به مصاحبه كننده، تضمين همكاري و تفاهم و ايجاد اعتماد مي‌دانند. البته معايب آن نيز در هزينه و زمان بري بالاي آن، قابليت دسترسي محدود به نمونه و قابليت اطمينان ضعيف هستند.
بسته به نوع داده مورد نياز براي تعيين سؤال تحقيق و نيز قابليت دسترسي به منابع، مصاحبه‌ها مي‌توانند اشكال متنوعي به خود بگيرند. مصاحبه‌هاي ساختاريافته شامل مجموعه سؤالات تعيين شده‌اي هستند كه محقق با نظم خاصي آنها را مي‌پرسد و مستلزم اين است كه مصاحبه شونده با انتخاب يك يا چند گزينه ثابت به آنها پاسخ دهد. اين مصاحبه‌ها معمولا از يك مدل مفهومي استخراج مي‌شوند. اين مدل نوع سؤالات را معين مي‌كند (كامينگز و ورلي 2002). مزاياي اين روش كدبندي و تجزيه و تحليل سريع داده‌ها، كمي سازي آسان داده‌ها و قابليت مقايسة پاسخ‌ها و تضمين پوشش زمينه‌هاي مورد علاقه در تحقيق هستند. مصاحبه‌هاي غير ساختاريافته، اختيار زيادي به محقق مي‌دهند تا تمام يا تعدادي معين از موضوعات مورد علاقه را مورد تأكيد قرار دهد. سؤالات و نظم آنها ثابت نبوده و مي‌تواند در طول فرايند مصاحبه تكامل پيدا كند. در اين نوع مصاحبه امكان عميق شدن در موضوعات و دستيابي به داده ‌هاي غني بيشتر است. مصاحبه‌هاي نيمه ساختاريافته عناصر هر دو مصاحبه قبلي را در قالب قابليت كمي سازي با گزينه‌هاي ثابت، و امكان پرس و جو و بررسي عمقي در زمينه‌هاي مورد علاقة معين، تركيب مي‌كنند. بنابر اين، اين نوع مصاحبه، مزايا (به طور كلي سهولت تجزيه و تحليل، كمي سازي و مقايسه، دادن اجازه به مصاحبه شونده براي تشريح پاسخ‌ها و ارائه اطلاعات عمقي در مواقع لزوم) و معايب (وسوسه صرف زماني زياد بر روي موضوعات پيراموني، خطر از دست دادن كنترل مصاحبه شونده) هر دو رويكرد را به همراه دارد (حسین نژاد، 1387: 50).
محقق در زمان کوتاه و محدود مصاحبه موظف است محیطی امن و دوستانه بمنظور تبادل موثر اندیشهها فراهم نماید. جو مطلوب مصاحبه متضمن بیان آزاد احساسات و تجارب است. در چنین فضایی امکان برقراری تعادل میان جستجوی دانششناختی، و ابعاد اخلاقی تعاملات عاطفی انسان فراهم میگردد. همدردی محقق با احساسات حاکم بر دنیای مصاحبه شونده، اجتناب از تحمیل عقاید به وی و دوری از تحمیل موقعیت برتر خود از نظر علمی سبب میگردد که سفر به دنیای معانی ذهنی مصاحبه شونده امکانپذیر گردد. محقق در جریان مصاحبه، نقش ابزار تحقیق را بر عهده دارد که قادر است با تجهیز شدن به روشهای عاطفی و جسمی اکتشاف علمی، راه به دنیای خصوصی نمونهها پیدا کند (Kvale, 1996: 125).
از آنجا كه اين تحقيق اكتشافي بوده و هدف، شناسايي مسائل رفتاري احتمالي موجود در سازمان در ارتباط با معرفي شایستگیهای رهبری و برنامه جانشينپروري مي‌باشد، از اين رو به نظر مي‌رسد كه استفاده از مصاحبه‌هاي نيمه ساختار يافته بهترين روش باشد.
3-2-1-1: مراحل فرایند مصاحبه
به کار گرفتن روش مصاحبه در تحقیقات نیازمند رعایت مراحل خاصی است. والِ84 (1996) به هفت مرحله در فرآيند مصاحبه اشاره ميکند:
1. تعیین موضوع. تعيين اهداف و توصيف مفاهيم مرتبط با موضوع (محتوي)، اولين مرحله در فرايند مصاحبه محسوب ميگردد. مصاحبههای انجام گرفته در تحقیق کنونی با رویکردی اکتشافی هدایت شدهاند. هدف از آنها آزمون فرضیات نیست، بلکه هدف اصلی، پاسخگویی به سوال اصلی تحقیق است که در فصل اول به آن اشاره شد. با توجه به رویکرد اکتشافی تحقیق کنونی، مصاحبههای انجام گرفته از ساختار اندکی برخوردار بودهاند. البته این امر به معنای پراکندگی دادهها و امکان ایجاد انحراف در روند و نتایج تحقیق نیست، زیرا پژوهشگر در کلیه مراحل انجام مصاحبهها و جمعآوری دادهها، محدوده معینی را برای موضوع مورد بررسی و مصاحبههای در حال جریان تعیین کرده است.
2. طراحي85. به دنبال تعيين هدف و محتوي مصاحبه با استفاده از مرحله «تعيين موضوع»، برنامه ريزي طرح مطالعه آغاز ميشود. در تحقیق حاض
ر، پس از تعیین موضوع و انتخاب روش تحقیق مصاحبه، برنامهریزی کلی انجام مصاحبهها طراحی شد.
3. موقعيت مصاحبه. انجام مصاحبه بر اساس راهنماي تنظيم شده صورت ميپذيرد. محقق در زمان کوتاه و محدود مصاحبه موظف است محيطي امن و دوستانه به منظور تبادل موثر انديشهها فراهم نمايد. در تحقیق کنونی، برای ورود به مصاحبهها، کارهایی که پژوهشگر انجام داده است شامل معرفی شخصی، بیان هدف تحقیق، اظهار رازداری در مورد اطلاعات، و توضیحی در این مورد است که چرا مصاحبهشونده برای این مصاحبه انتخاب شده است.
4. نسخهبرداري (رونویسی کردن)86. نسخهبرداري آماده نمودن اطلاعات کسب شده در مصاحبه براي تحليل است. در اين فرايند، يک مصاحبه شفاهي، تبديل به يک متن منسجم ميگردد. در تحقیق کنونی اطلاعات دریافتی از مصاحبه شوندگان، در جلسه مصاحبه توسط مصاحبهگر بر روی برگههایی که بدین منظور طراحی شده است، یادداشت شدهاند. مصاحبهها به صورت کلمه به کلمه نسخهبرداری شده و توضیحات اضافی که مصاحبهگر احساس کرده برای خواننده مورد نیاز است در داخل پرانتز ارائه شدهاند.
5. تحليل. تحليل مصاحبه ميتواند بخشي از تئوريسازي، آزمون تئوري يا کاربرد يافتهها باشد. هدف، عنوان، و ماهيت مواد و اطلاعات موجود در مصاحبه، معين ميکند که کدام روش براي تحليل مصاحبه مناسبتر است (Kvale, 1996, 88). در اين پژوهش، براي تجزيه و تحليل داده‌هاي بدست آمده از مصاحبه‌ها، از روش تحلیل تِم87 استفاده شده است. در انتهای این فصل، مراحل انجام تحلیل تِم به طور مشروح ارائه خواهد شد.
6. تائید. اعتبار در مصاحبه ناظر بر دو موضوع واقعيت و دانش است. در يک مطالعه کيفي، اعتبار اشاره بر ميزاني دارد که مشاهده محقق توانسته است پديده مورد مطالعه يا متغيرهاي مربوط به آن را انعکاس دهد (Kvale, 1996, 238).
7. گزارشدهي88 . گزارشدهي، فرايند برقراري ارتباط ميان يافتههاي مصاحبه با استفاده از روشهاي به کارگرفته شده بر اساس معيارهاي علمي، لحاظ نمودن ملاحظات اخلاقي و در نهايت ارائه نتايج به صورت يک محصول نوشتاري است. هدف از گزارشدهي ارائه يافتههاي مهم و قابل اعتماد به ساير محققين و يا جامعه ميباشد (Kvale, 1996,256).گزارش تحقیق کنونی در فصلهای چهارم و پنجم ارائه میشود.
3-2-1-2: سوالات مصاحبه
هر سئوال پرسشنامه باید با عنایت به دو بعد موضوعیت و پویایی مورد ارزشیابی قرار گیرد. بعد موضوعیت ناظر بر تناسب سئوال با موضوع تحقیق و بعد پویایی بر تعامل بین فردی (در رابطه با سئوال مورد نظر) در مصاحبه تاکید دارد. یک سئوال خوب در مصاحبه از نظر موضوعی به تولید دانش کمک میکند. بر این اساس لازم است هر سئوال در مصاحبه، مرتبط با عنوان و مفاهیم نظری موجود در بطن تحقیق بوده و متعاقباً در تحلیل بعدی موثر واقع گردد. توجه به اصل «فشار به جلو89» در طراحی سئوالات پرسشنامه مهم است. منظور از این اصل، در نظر گرفتن مراحل بعدی حین تدوین سئوالات میباشد. در صورتی که به دلیل روش تحلیل مطالعه، طبقهبندی سئوالات مدنظر باشد، آنگاه لازم است، محقق حین مصاحبه بطور مستمر معانی سئوالات را با توجه به تقسیمبندی بعدی سئوالات روشن سازد.
سئوالات باید هادی جریان مصاحبه بوده و به پیشرفت آن کمک نماید. بعلاوه سئوال باید قدرت برانگیخته نمودن مصاحبه شوندگان را داشته و آنان را وادار به ارائه داوطلبانه احساسات و تجارب خود نماید. سئوالات مصاحبه باید دارای سه ویژگی کوتاهی، قابل فهم بودن و عاری بودن از زبان آکادمیک باشد. باید بخاطر داشت که سئوالاتی که از قدرت موضوعیت بالایی برخوردارند، الزاماً پویایی مطلوبی را از خود نشان نمیدهند، مگر آنکه محقق در طرح سئوال، همزمان به هر دو توجه نماید.
محقق در طرح سئوالاتی که در تحقیق کنونی برای دریافت اطلاعات و دادههای لازم مورد استفاده قرار گرفتهاند، ادبیات نظری و پرسشنامههای موجود در زمینه شایستگیهای رهبری و برنامه جانشینپروری را مد نظر قرار داده است. سئوالات مصاحبه کنونی به گونهای در جلسه مطرح شدهاند که از نظر پویایی به ارتقا یک تعامل مثبت و موثر منجر گردد (Kvale, 1996: 129-130).
در فرایند مصاحبه پژوهشگر باید در زمینههای زیر از مهارت بالایی برخوردار باشد: گوش دادن، ایجاد رابطه با دیگران، طرح سئوال، اتخاذ تدبیرهای لازم و به اصل مطلب رسیدن. مصاحبه موجب میشود که حجم زیادی از دادهها به دست آید، ولی این کار مستلزم صرف وقت زیادی میشود تا بتوان دادهها را تجزیه و تحلیل کرد. هنگامی که برای جمعآوری دادهها فقط از مصاحبه استفاده شود، پژوهشگر باید در مورد موضوع تحقیق دارای یک چارچوب نظری باشد تا بتواند دیدگاههای افراد مرود مصاحبه را به طور کامل شرح دهد، یعنی باید دارای دیدگاه ذهنی (و نه عینی) باشد (مارشال و راسمن، 1377: 113).
از آنجا كه بحث شایستگیهای رهبری و جانشينپروري يك بحث تخصصي در حوزه مديريت منابع انساني مي‌باشد و اين امكان وجود دارد كه برخي از افراد با كليات و چارچوب آن آشنا نباشند، جهت آشنايي مصاحبه شوندگان تدابيري اتخاذ گرديد. قبل از انجام مصاحبه، يك متن مختصر در مورد شایستگیهای رهبری و جانشين پروري در اختيار مصاحبه شوندگان قرار گرفت كه اين متن در پيوست (3) آمده است. همچنين قبل از آغاز هر مصاحبه، يك توضيح شفاهي از قبل آماده شده به مدت تقريباً 10 دقيقه براي مصاحبه شوندگان ارائه مي‌شد. علاوه بر اين، در اكثر مواقع با ضبط صداي مصاحبه موافقت حاصل مي‌شد كه اين امر به پياده سازي متن مصاحبه كمك زيادي مي‌كرد.
3-2-1-3: محاسن و مع
ایب شیوه مصاحبه پژوهش کیفی
محاسن
برای بررسی انواع مختلف پرسشهای پژوهش در سازمان میتوان از انواع مختلف مصاحبه پژوهش کیفی استفاده کرد. این امر، مصاحبه را بصورت یکی از منعطفترین شیوههای موجود جمعآوری اطلاعات در آورده است. از یک طرف میتوان مصاحبههای پژوهش کیفی را در زمینههای خاص زندگی سازمانی نظیر فرایندهای اتخاذ تصمیم در خصوص انتخاب کارکنان، یا تصمیمها در مورد اقتباس و نوآوری به کار برد. از طرف دیگر میتوان برای ارزیابی موضوعات قابل بحث گستردهتر در حوزههای نظیر فرهنگ سازمانی و اثرات آن بر بیکاری از مصاحبههای پژوهش کیفی استفاده کرد.
مصاحبهی پژوهش کیفی شیوهای است که بیشتر مشارکتکنندگان در پژوهش بسادگی آن را میپذیرند. علت این امر آشنایی آنها با مصاحبههاست. در عین حال، مهمتر اینکه بیشتر افراد دوست دارند در مورد کارهایشان صحبت کنند و از مصاحبه لذت میبرند و در برخی موراد مصاحبهها منجر به روشنتر شدن اندیشههای آنها میشود(دانایی فرد و همکاران،

دسته بندی : پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید